زیارت عاشورا یکی از عمیقترین و اثرگذارترین متون عبادی در مکتب شیعه بهشمار میآید. این زیارت تنها یک متن سوگواری نیست، بلکه بیانی روشن از تولّی و تبرّی، شناخت جبهه حق و باطل و پیوند قلبی با قیام امام حسین(ع) است. علما و بزرگان دین، همواره بر مداومت در خواندن زیارت عاشورا تأکید کردهاند و یکی از شناختهشدهترین شیوههای مداومت، ختم 40 روزه زیارت عاشورا است.
تجربههای نقلشده در منابع معتبر دینی و توصیههای عارفان بزرگ نشان میدهد که ثواب 40 روز خواندن زیارت عاشورا تنها به برآورده شدن حاجات محدود نمیشود. این ختم، مسیری برای تهذیب نفس، تقویت ایمان و ایجاد پیوندی عمیق با امام حسین(ع) محسوب میشود. به همین دلیل، در این مقاله تلاش شده است با تکیه بر روایات معصومین(ع) و سخنان بزرگان مورد اعتماد، نحوه ختم و فضیلت این عمل عبادی بهصورت دقیق و مستند بررسی شود.
زیارت عاشورا چیست و از چه منبعی نقل شده است؟
زیارت عاشورا بهحسب نقل معتبر، از امام محمد باقر(ع) و امام جعفر صادق(ع) روایت شده است. با این حال، در نقل مهمی که شیخ عباس قمی در کتاب مفاتیح الجنان آورده، به منشأ والاتری برای این زیارت اشاره میشود. بر اساس این روایت، امام صادق(ع) این زیارت را از پدر بزرگوارشان، ایشان از اجداد طاهرین، آنان از پیامبر اکرم(ص)، پیامبر از جبرئیل و جبرئیل از خداوند متعال نقل کردهاند.
در این روایت آمده است که خداوند متعال به ذات مقدس خود سوگند یاد کرده است: «هر کس امام حسین(ع) را با این زیارت، از دور یا نزدیک زیارت کند، زیارت او را میپذیرم، حاجت او را برآورده میکنم، بهشت را نصیب او میگردانم، از آتش جهنم آزادش میسازم و شفاعت او را درباره هر کس که بخواهد میپذیرم.»
این نقل، جایگاه منحصربهفرد زیارت عاشورا را در میان زیارات مأثور روشن میکند و نشان میدهد که خواندن آن، تنها یک عمل مستحب ساده نیست، بلکه عبادتی با وعده الهی مستقیم است.
جایگاه عدد چهل در معارف اسلامی
عدد چهل در فرهنگ دینی اسلام، جایگاهی ویژه دارد. در قرآن کریم و روایات اهلبیت(ع)، این عدد همواره با بلوغ معنوی، تکامل روح و آمادگی برای دریافت فیض الهی همراه بوده است. حضرت موسی(ع) چهل شب به میقات الهی رفت و بسیاری از سیرهای معنوی اولیای الهی با چلهنشینی معنا یافته است.
علما بر این باورند که استمرار یک عمل عبادی بهمدت چهل روز، باعث تثبیت اثر آن در جان انسان میشود. به همین دلیل، چله زیارت عاشورا نه از باب عددگرایی، بلکه بر اساس سنتهای عمیق تربیتی در معارف اسلامی شکل گرفته است. در این مسیر، عمل به دعا با مراقبت نفس همراه میشود و همین ترکیب، اثرگذاری معنوی را چند برابر میکند.
ثواب زیارت عاشورا در کلام امام محمد باقر(ع)
در روایات متعدد، ثواب زیارت عاشورا بهصورت روشن بیان شده است. امام محمد باقر(ع) در حدیثی میفرمایند:
«این دعا، دعایی است که فرشتگان آن را میخوانند و خداوند در برابر آن، برای تو صد هزار هزار درجه مینویسد و مانند کسی خواهی بود که همراه امام حسین(ع) به شهادت رسیده است. همچنین ثواب زیارت هر پیامبر و هر رسول و ثواب زیارت هر کسی که از روز شهادت امام حسین(ع) تا امروز او را زیارت کرده باشد، برای تو نوشته میشود.»
در روایت دیگری از همان امام بزرگوار آمده است:
«اگر مردم میدانستند زیارت امام حسین(ع) چه ارزشی دارد، از شدت شوق جان میدادند و حسرت رسیدن به آن پاداشها، جسم و روحشان را از هم میدرید.» (بحارالانوار-جلد 101 –ص 18)
این احادیث، نشان میدهد که زیارت عاشورا جایگاهی فراتر از یک دعا دارد و بهعنوان یک عمل عظیم عبادی شناخته میشود.
ثواب 40 روز خواندن زیارت عاشورا چیست؟
وقتی این فضیلت عظیم با استمرار چهلروزه همراه میشود، اثر آن عمیقتر خواهد بود. علما و عارفان شیعه تأکید کردهاند که مداومت در زیارت عاشورا، بهویژه در قالب چله، زمینه اجابت دعا و گشایش امور را فراهم میکند. این معنا بهروشنی در توصیههای عملی بزرگان دیده میشود که در ادامه بررسی خواهد شد.
تضمین قبولی زیارت عاشورا در کلام امام صادق(ع)
در میان روایات مربوط به زیارت عاشورا، سخنان امام جعفر صادق(ع) جایگاهی بسیار ویژه دارد. این روایات، بهصورت مستقیم به آثار عملی و معنوی خواندن زیارت عاشورا اشاره میکنند و نشان میدهند که این زیارت، صرفاً یک عمل توصیهشده نیست، بلکه با ضمانت الهی همراه است.
امام صادق(ع) در سخنی خطاب به یکی از یاران خود به نام صفوان میفرمایند:
«زیارت عاشورا را بخوان و بر آن مداومت کن؛ زیرا من برای خواننده آن چند چیز را ضمانت میکنم: نخست آنکه زیارتش پذیرفته میشود، دوم آنکه تلاش و عمل او مورد شکر قرار میگیرد، سوم آنکه حاجت او، هرچه باشد، از سوی خداوند بزرگ برآورده میشود و ناامید از درگاه الهی بازنمیگردد؛ چراکه خداوند وعده خود را خلاف نمیکند.» (بحارالانوار-جلد 98-ص 300)
در روایت دیگری، امام صادق(ع) میفرمایند:
«هرگاه گرفتاری یا حاجتی داشتی، در هر جا که هستی، این زیارت و دعای پس از آن را بخوان و از خدا حاجت بخواه؛ بهدرستی که خدا و پیامبر(ص) به وعده خود عمل میکنند و نیاز تو را برآورده میسازند.»
همچنین از ایشان نقل شده است:
خداوند سوگند یاد کرده است که زیارت کسی را که زیارت عاشورا را تلاوت کند، بپذیرد، حاجات او را برآورده سازد، او را از آتش جهنم نجات دهد، در بهشت جای دهد و حق شفاعت را به او عطا فرماید.»
این مجموعه روایات، پایه اعتقادی ثواب 40 روز خواندن زیارت عاشورا را شکل میدهد؛ چراکه استمرار در عملی که چنین ضمانتی دارد، بهصورت طبیعی آثار عمیقتری بههمراه خواهد داشت.
چله زیارت عاشورا؛ نگاه علما و بزرگان دین
چله زیارت عاشورا در میان عالمان اخلاق و عرفان شیعه، بهعنوان یکی از مجربترین چلهها شناخته میشود. یکی از مشهورترین نقلها در این زمینه، مربوط به آیتالله میرزا عبدالکریم حقشناس است؛ عالمی ربانی که سخنان او همواره با مراقبه نفس و التزام عملی همراه بوده است.
از ایشان نقل شده است:
«شما چهل روز زیارت عاشورا بخوانید و در آن چهل روز مراقبت شدید نفس را عهدهدار باشید؛ هر حاجتی که از خدا بخواهید به شما داده میشود و اگر حاجتتان برآورده نشد، نزد من بیایید تا من برای شما از خدا بگیرم، و من ضامن آن هستم.»
خود ایشان تأکید میکردند که این وعده، بدون مراقبه نفس معنا ندارد. انجام واجبات، ترک محرمات و دوری از گناه، بخش جداییناپذیر این چله است. آیتالله حقشناس این توصیهها را از استاد خود، آیتالله العظمی بروجردی(ره) نقل میکردند و بر همین اساس، زیارت عاشورا را یک سلوک عملی میدانستند، نه صرفاً یک ذکر زبانی.
آداب عمومی خواندن زیارت عاشورا
در منابع دینی و توصیههای علما، برای خواندن زیارت عاشورا آدابی ذکر شده است که رعایت آنها نقش مهمی در اثرگذاری این عمل دارد. این آداب بهعنوان شرط صحت مطرح نشدهاند، اما همواره مورد تأکید بودهاند.
از مهمترین این آداب میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- • نشستن رو به قبله یا رو به مرقد امام حسین(ع)
- • داشتن وضو و طهارت
- • حضور قلب و توجه کامل به معانی
- • پرهیز از صحبت کردن در حین قرائت
- • تلفظ صحیح عبارات زیارت
این موارد، در توصیههای عملی علما، بهویژه در دستورالعملهای مربوط به چله زیارت عاشورا، بهصورت جدی مورد توجه قرار گرفتهاند.
نحوه ختم 40 روزه زیارت عاشورا
بر اساس توصیههای نقلشده از آیتالله میرزا عبدالکریم حقشناس، طریقه ختم 40 روزه زیارت عاشورا بهصورت مشخصی بیان شده است. این دستور، شامل مقدمه و ادامه زیارت میباشد و لازم است به همان ترتیب انجام شود.
مرحله اول: مقدمه ختم
- 1. صد مرتبه ذکر «اللهاکبر» گفته شود.
- 2. لعن و سلام پایانی زیارت عاشورا، هرکدام فقط یکبار گفته شود، یعنی:
- 3. زیارت عاشورا از ابتدا تا ابتدای صد لعن خوانده شود.
«اَللّهُمَّ الْعَنْ اَوَّلَ ظالِمٍ ظَلَمَ حَقَّ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ آخِرَ تابِعٍ لَهُ عَلى ذلِکَ»
«اَللّهُمَّ الْعَنِ الْعِصابَةَ الَّتى جاهَدَتِ الْحُسَیْنَ وَ شایَعَتْ وَ بایَعَتْ وَ تابَعَتْ عَلى قَتْلِهِ اَللّهُمَّ الْعَنْهُمْ جَمیعاً»
سپس یکبار سلام زیارت گفته شود:
«اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا اَباعَبْدِاللَّهِ… وَ عَلى اَصْحابِ الْحُسَیْنِ»
مرحله دوم: نماز هدیه
- 4. دو رکعت نماز به نیت هدیه به حضرت اباعبدالله الحسین(ع) خوانده شود.
- 5. پس از نماز، دوباره صد مرتبه ذکر «اللهاکبر»گفته شود.
پس از انجام مقدمه و نماز هدیه، نوبت به بخش اصلی و کامل زیارت عاشورا در ختم چهلروزه میرسد. این بخش، متن کامل زیارت عاشورا را شامل میشود و باید با دقت و حضور قلب انجام گیرد.
بر اساس دستورالعمل نقلشده از آیتالله میرزا عبدالکریم حقشناس، ادامه ختم به این صورت انجام میشود:
مرحله سوم: قرائت کامل زیارت عاشورا
- • زیارت عاشورا از ابتدا تا انتها خوانده شود.
- • در این مرحله، تمام لعنها و سلامها هرکدام صد مرتبه گفته میشود.
- • پس از پایان زیارت، دو رکعت نماز زیارت امام حسین(ع) خوانده میشود. این نماز، جزئی از خود زیارت عاشورا بهشمار میآید و با نماز هدیه مرحله قبل تفاوت دارد.
علما تأکید کردهاند که این ترتیب، باید در تمام چهل روز بدون تغییر انجام شود و استمرار در آن نقش اصلی را در اثرگذاری معنوی ختم ایفا میکند.
در پایان
زیارت عاشورا، تنها برای رفع مشکلات دنیوی نازل نشده است. این زیارت، مکتبی تربیتی است که انسان را در مسیر شناخت حق، ایستادگی در برابر ظلم و پیوند قلبی با امام حسین(ع) قرار میدهد. ثواب 40 روز خواندن زیارت عاشورا، نتیجه طبیعی مداومت بر عملی است که خداوند خود قبولی آن را ضمانت کرده است.
وقتی این زیارت با اخلاص، مراقبه نفس و پایبندی عملی همراه شود، اثر آن هم در دنیا و هم در آخرت آشکار خواهد شد؛ حتی اگر شکل اجابت، متفاوت از انتظار انسان باشد.